Phục hồi dinh dưỡng đường tiêu hóa sau phẫu thuật

Bs. Hồ Thiên Diễm – GMHS

Sau phẫu thuật, cơ thể người bệnh bước vào giai đoạn phục hồi với nhiều thay đổi về chuyển hoá, miễn dịch và nhu cầu năng lượng. Dinh dưỡng đúng cách không chỉ giúp vết mổ mau lành mà còn giảm biến chứng, rút ngắn thời gian nằm viện và cải thiện kết quả điều trị.

1. Sự thay đổi quan điểm trong y học hiện đại

Trong nhiều thập kỷ, quy tắc "bất di bất dịch" của ngoại khoa là bệnh nhân phải nhịn ăn uống cho đến khi có trung tiện (đánh rắm) – dấu hiệu cho thấy nhu động ruột đã hoạt động trở lại. Tuy nhiên, các bằng chứng y học hiện nay, đặc biệt là trong chương trình ERAS (Enhanced Recovery After Surgery - Phục hồi sớm sau phẫu thuật), đã thay đổi hoàn toàn tư duy này.

Việc bắt bệnh nhân nhịn ăn quá lâu sau mổ dẫn đến nhiều hệ lụy:

• Teo niêm mạc ruột: Làm giảm hàng rào bảo vệ, dễ gây nhiễm khuẩn huyết từ đường ruột.
• Tăng tình trạng kháng Insulin: Gây khó khăn trong việc kiểm soát đường huyết.
• Chậm lành vết thương: Do thiếu hụt protein và năng lượng cấp tính.

2. Cơ sở sinh lý của nhu động ruột hậu phẫu

Sau phẫu thuật, đặc biệt là phẫu thuật ổ bụng, tình trạng liệt ruột sinh lý thường xảy ra do tác dụng của thuốc mê, thuốc giảm đau (Opioids) và sự can thiệp trực tiếp vào các tạng. Tuy nhiên, mỗi bộ phận của hệ tiêu hóa phục hồi với tốc độ khác nhau:

• Ruột non: Phục hồi rất sớm, chỉ sau 4–8 giờ sau mổ.
• Dạ dày: Phục hồi sau khoảng 24 giờ.
• Đại tràng: Cần từ 48–72 giờ để hoạt động bình thường.

Vì ruột non có khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng rất sớm, việc chờ đợi trung tiện (dấu hiệu của đại tràng) mới cho ăn là không cần thiết trong đa số các trường hợp.

3. Quy trình cho ăn lại: Từng bước và An toàn

Nguyên tắc: Sớm - Ít - Tăng dần.

Giai đoạn 1: Thử nghiệm với chất lỏng trong suốt

Thường bắt đầu sau mổ khoảng 4 giờ đối với phẫu thuật ngoài ổ bụng hoặc sớm nhất có thể khi bệnh nhân tỉnh táo hoàn toàn.

• Loại: Nước lọc, nước đường, trà loãng.
• Mục tiêu: Kiểm tra phản xạ nuốt, khả năng dung nạp của dạ dày (có buồn nôn, nôn không?).

Giai đoạn 2: Chất lỏng giàu dinh dưỡng

Khi bệnh nhân dung nạp tốt chất lỏng trong, chuyển sang các loại nước có năng lượng cao hơn.

• Loại: Sữa công thức, nước súp, nước cháo.
• Lợi ích: Cung cấp protein và năng lượng để bắt đầu quá trình đồng hóa, chữa lành vết thương.

Giai đoạn 3: Chế độ ăn mềm (Soft Diet)

• Loại: Cháo thịt băm, súp đặc, phở/bún cắt nhỏ.
• Thời điểm: Thường vào ngày thứ nhất hoặc thứ hai sau mổ tùy thuộc vào loại phẫu thuật.

Giai đoạn 4: Chế độ ăn bình thường

Bệnh nhân có thể ăn cơm và thức ăn cứng khi đã có trung tiện và không có các triệu chứng chướng bụng, nôn ói.

4. Những trường hợp đặc biệt cần lưu ý

Không phải tất cả bệnh nhân đều có lộ trình giống nhau. Những trường hợp cần đặc biệt lưu ý:

• Phẫu thuật nối tiêu hóa (Cắt dạ dày, cắt đoạn đại tràng): Thời điểm cho ăn cần sự thống nhất chặt chẽ giữa phẫu thuật viên và bác sĩ gây mê để đảm bảo an toàn cho miệng nối.
• Bệnh nhân sử dụng Morphine liều cao: Opioids làm chậm nhu động ruột đáng kể, dễ gây nôn sặc nếu cho ăn quá sớm.
• Bệnh nhân lớn tuổi, sa sút trí tuệ: Nguy cơ cao bị nuốt nghẹn hoặc hít sặc vào phổi.

5. Dấu hiệu cảnh báo cần ngưng cho ăn

Khi hướng dẫn bệnh nhân ăn lại, cần theo dõi sát các dấu hiệu không dung nạp:

• Chướng bụng tăng dần: Dấu hiệu của liệt ruột cơ năng hoặc tắc ruột.
• Buồn nôn và nôn: Dạ dày chưa sẵn sàng hoặc có tình trạng ứ đọng.
• Đau bụng quặn: Có thể là dấu hiệu của tăng áp lực lên miệng nối tiêu hóa.

Nếu xuất hiện các dấu hiệu này, cần cho bệnh nhân tạm ngưng ăn, nằm đầu cao và báo ngay cho bác sĩ điều trị.

6. Vai trò của kẹo cao su trong phục hồi nhu động

Một "mẹo" y khoa hiệu quả thường được áp dụng là cho bệnh nhân nhai kẹo cao su sau mổ. Việc nhai kẹo cao su đánh lừa hệ thần kinh (phản xạ đầu - dạ dày), kích thích tiết nước bọt và các hormone tiêu hóa, giúp nhu động ruột phục hồi nhanh hơn mà không gây áp lực lên dạ dày.

Kết luận: Cho bệnh nhân ăn uống lại sớm sau phẫu thuật là một phần quan trọng của chăm sóc toàn diện. Thay vì chờ đợi các dấu hiệu thụ động, nhân viên y tế nên chủ động đánh giá và hướng dẫn bệnh nhân phục hồi dinh dưỡng đường tiêu hóa một cách khoa học. Điều này không chỉ giúp rút ngắn thời gian nằm viện mà còn giảm đáng kể các biến chứng hậu phẫu.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Ljungqvist O, et al. Enhanced Recovery After Surgery: A Review. JAMA Surg. 2017.
2. Weimann A, et al. ESPEN guideline: Clinical nutrition in surgery. Clinical Nutrition. 2017.
3. Lewis SJ, et al. Early enteral feeding versus "nil by mouth" after gastrointestinal surgery: systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. BMJ. 2001.